“Có trợ lí biết tuốt AI bên cạnh rồi, cần gì đọc sách, mà lại là sách từ cả nghìn cả trăm năm trước?” Đó là một câu hỏi thường gặp. Cũng chính đáng thôi. Chưa bao giờ thế giới chiều chuộng sự lười biếng của trí óc như bây giờ. Mạng xã hội chọn sẵn tin hợp gu, AI tóm tắt cuốn sách dày trong vài giây. Tiện thật. Nhưng cái giá là năng lực tự chủ của tâm trí bị bào mòn từ từ và thầm lặng. Quen xơi các kết luận dọn sẵn, ta lười hỏi, lười nghĩ. Dần dần thành một nếp sống dựa dẫm ít suy nghĩ.

Vậy đọc Great Books có ích gì? Xin trả lời nhanh: có ích nhiều lắm. Nhưng trước hết phải gỡ một hiểu lầm.

Cổ điển không phải là cũ

Người ta hay gộp ba thứ làm một: cái cũ, cái cổ và cái trường tồn. Cái cũ đã bị thời gian đào thải vì hết công năng. Cái cổ có giá trị vì dấu ấn lịch sử, như bình gốm trăm năm, nhưng được cất kĩ, ít khi đem ra dùng. Còn cái trường tồn thì lại khác. Khát vọng hạnh phúc, trăn trở về bản thể , sự tồn tại, hay năng lực tư duy của con người thì thời nào cũng vẫn những chuyện ấy. Cho nên kinh điển còn lại đến bây giờ là vì nó thảo luận những vấn đề phi thời gian, phi không gian, cho nên cổ điển lại rất “đương thời”.

Làm sao phân biệt điều mình thật sự biết với điều mình chỉ tưởng là biết? Điều gì làm nên phẩm giá và tự do của con người? Không thuật toán nào quyết định thay ta những câu hỏi ấy. Các cụ ngày xưa, từ Socrates đến Khổng Tử, đã khảo sát chúng từ hơn hai nghìn năm trước. Hàng loạt người nối sau lại khảo sát tiếp trong suốt nhiều cuộc cách mạng. Bây giờ người ta lại khảo sát tiếp trong bối cảnh AI. Ngày xưa, Goethe bảo “không có ba nghìn năm lịch sử của mình, ta chỉ đang sống lần hồi qua ngày”. Có cách nào để cho mình sống 3000 năm, mà không phải chỉ vài chục năm? Bằng cách nhập mình vào một dòng chảy của các câu chuyện lớn, những ý niệm lớn, những giá trị ngàn năm.

Ở bài trước, ta chỉ ra Sách Lớn, Great Books, Kinh điển là “hàng tuyển”. Những thứ tốt đẹp còn lại với thời gian. Một thứ vốn tri thức, vốn văn hóa các cụ để cho ta đến ngày nay vẫn còn có thể khai thác.

Giờ thì ta sẽ liệt kê vài cái lợi ích của việc đọc Kinh điển. Chỉ bàn việc đọc thôi nhé. Còn nhiều cách khai thác khác. Một kinh điển có thể là một nền kinh tế tỉ đô và một vũ trụ văn hóa (hãy liên hệ tới Odyssey của Nolan và những thứ liên quan tới nó, không phải chuyện đùa; Hãy nhớ thêm vũ trụ Tây Du Ký với tiểu thuyết, truyện tranh, phim truyền hình, Natra và games Wukong).

Cái lợi thứ nhất: trở thành người tự do

Lớp Great Books ở nhiều nơi thường mở đầu bằng học cách học cách nghĩ của Socrates. Ông tự ví mình là “con mòng”, chuyên đốt cho đám đông tỉnh khỏi cơn lười nghĩ. Đọc Socrates không phải để thuộc lòng câu “cuộc đời không được chiêm nghiệm thì không đáng sống” đem trích dẫn cho sang. Đọc là để tập chịu đựng sự bối rối, tập tự vấn, tập nói “tôi chưa biết” trước thế giới tri thức bao la.

Giáo sư Hutchins ở Chicago những năm đầu thế kỉ 20 từng lo về kiểu “chuyên gia biết ngày càng nhiều về những thứ ngày càng hẹp”. Người giỏi nghề vẫn có thể phó mặc cho người khác những câu hỏi về công lý, hạnh phúc, nhà nước. Đọc Kinh điển đủ nhiều, hiểu đủ tốt, sẽ chữa đúng bệnh ấy. Nó không dạy ta làm một việc gì đó, mà giúp ta trở thành một ai đó: người biết tự suy nghĩ cho chính mình. Philip Kotler, cha đẻ Marketing hiện đại, thừa nhận ông không học được kinh tế từ Plato. Nhưng nhờ Great Books, ông mang theo suốt đời mối quan tâm “xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn”.

Cái lợi thứ hai: một ngôn ngữ chung để đối thoại

Nghe nói Đại học Columbia có giai thoại: ngồi căng-tin, bạn có thể bắt chuyện về Cộng hòa của Plato với bất kì sinh viên nào, vì ai cũng đã đọc rồi. Đấy là “vốn từ vựng chung”, thứ xóa nhòa khoảng cách xuất thân, ngành nghề, giai tầng.

Nhiều cuộc họp, nhiều cuộc cãi nhau trên mạng tắc lại không phải vì thiếu dữ liệu. Chúng tắc vì người ta không cùng nói một ngôn ngữ về những ý niệm lớn như tự do, công bằng, trách nhiệm. Mỗi người một phách. Chúng ta bị chia rẽ bởi ngôn từ, bởi những trình độ hiểu biết khác nhau về cùng một từ được thốt ra khỏi khoang miệng. Cùng đọc một văn bản kinh điển rồi ngồi lại vấn đáp theo lối Socratic là cách nạp thêm những khái niệm cơ bản, hiểu cho kĩ. Nhiều học viên nói họ “học được cách lắng nghe”. Có khi điều đó còn quý hơn cả cuốn sách.

Cái lợi thứ ba: thứ năng lực máy không làm thay được

AI có thể tóm tắt Luận ngữ, nhưng không thể đọc Luận ngữ hộ bạn. Đọc là vật lộn với chữ trong văn cảnh để lấy về cái nghĩa cho mình sáng thêm chứ không phải những thông tin khô khốc hay câu trả lời dễ dàng. Chữ Lễ, con cháu vua Hùng hôm nay hiểu nông là lễ phép, gọi dạ bảo vâng. Nhưng Lễ của Khổng Tử chứa cả một thế giới quan, một hệ thống hoạt động. Lễ với thần linh, lễ với con người, lễ với vật. Mỗi thứ hoạt động trong một không gian khác nhau: không gian tâm linh, trật tự xã hội và các mối quan hệ, không gian kinh tế. Hiểu thêm để vận dụng cho mỗi lần thắp hương tưởng nhớ người đã khuất, để kết nối với người đã xa; để thể hiện sự tôn trọng với những bạn với những người ở nền văn hóa xa lạ, để đề ra quy tắc ứng xử với nguồn tài nguyên thiên nhiên mỗi khi khai thác sản xuất, vân vân. Ở Harvard người ta dạy dùng chữ Lễ để tập các nghi thức “như thể”, không chỉ để thiết lập mối quan hệ, mà còn rèn tâm, rèn tư duy, một biện pháp tu thân. Khái niệm Lễ vẫn được các nhà quản trị hiện đại khảo sát và vận dụng trong công ty. Người Việt đọc Luận ngữ không chỉ để hiểu Nho giáo, mà để soi lại bản sắc văn hóa của chính mình. Ta có thể nhìn thấy mình trong một hành trình kiến tạo bản sắc hàng ngàn năm. Nó lí giải tại sao từ các cụ nhà ta, đến cha mẹ ta lại dặn ta nghĩ – làm như thế như thế. Đọc để hiểu mình hơn, để trở thành chính mình.

Bước vào sách cổ điển cũng như bước vào một ngôi nhà mới, phải có thái độ nhập môn nghiêm túc. Muốn phê thì phải hiểu đã. Ta phải nhập được vào bối cảnh xưa, rồi lại phải chảy theo dòng chảy tiến hóa tư duy liên quan tới các ý niệm lớn ở trong đó. Rồi thoát ra và liên hệ với cuộc sống của ta , ở đây-bây giờ. Nhập môn xong rồi ta mở ra được những tầng ý nghĩa mới. Sự vận dụng vì thế mà cũng phong phú linh hoạt. Chính sự vật lộn ấy rèn ra những năng lực “miễn nhiễm robot”. Đó là khả năng học hỏi và phán đoán trong tình huống không có cấu trúc chưa từng biết trước, là biết hỏi tại sao và cái gì nên làm. Trong thời AI, câu hỏi “có nên làm không” mới là thứ khan hiếm.

Đọc kinh điển như thế, ta vừa khai phóng đầu óc, lại vừa hành dụng, học đến đâu có ích đến đấy.

Cái lợi thứ tư: một phép tu thân cho người hiện đại

Người xưa nói mấy việc lớn: tu thân rồi mới tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Nghe thì xa, nhưng có một cách hiểu gần: tri thức trước khi có thể ra ngoài để thay đổi thế giới, mà hướng vào trong để hoàn thiện con người mình trước đã. Đối diện với Kinh điển, nếu đọc cho đúng, chính là một phép tu thân. Chỉ có điều người tu không ngồi thiền trong núi, mà ngồi trong thư phòng nhà mình, ở phố đông nhộn nhịp, giữa văn phòng, hay giữa những điện thoại rung liên hồi vì tin nhắn noti.

Phép tu này bắt đầu từ kỉ luật. Ngồi yên với một cuốn sách của Aristotle hay Kant, ta không lướt, không bỏ ngang, là một cách tập luyện sự tập trung, kiên nhẫn và khiêm tốn. Báo cáo Yale năm 1828 gọi đó là “kỉ luật của tâm trí”. Đọc Luận ngữ cũng vậy: mỗi lần chỉ vài đoạn ngắn, rồi gấp sách lại mà nghiền ngẫm, xem lời ấy ứng vào cách mình đối xử với người khác thế nào. Đọc Suy tưởng của Marcus Aurelius không để biết thêm về chủ nghĩa khắc kỉ, mà để tập suy nghĩ cách đương đầu với cuộc sống từ bên trong: phân biệt điều trong tầm tay mình với điều không phải của mình.

Trong phép tu ấy cho phép ta rèn cách tư duy. Nhiều học viên sau khi tham gia lớp Great Books đã kể rằng họ đi từ chỗ nghĩ mình biết tất cả, sang nhận ra mình chẳng biết gì mấy. Cuối cùng cũng thấy “à, có lẽ mình cũng biết chút ít”, và thấy như thế là ổn. Người khác thì bảo họ bắt đầu thấy thoải mái hơn với những mơ hồ của cuộc sống. Đó là trạng thái của một tâm trí trưởng thành: đủ tự tin để phán đoán, đủ khiêm tốn để còn nghe.

Ai đọc Kinh điển cũng học được cách cảnh giác. Học rộng mà thiếu tu dưỡng thì chỉ sinh ra kiêu ngạo. Đôi khi sự kiêu ngạo lại là biểu hiện của tình trạng ảo tưởng năng lực, tưởng mình biết. Mà có AI trong tay, cài hàng đống pdf và link vào máy hằng ngày hỏi cái này là cái gì cái kia, rất dễ sinh lòng kiêu ngạo: ta đã nắm cả thế giới trong lòng bàn tay rồi. Ai đọc xong kinh điển đúng cách cũng được dạy: vài cuốn kinh điển mà thấy mình đứng cao hơn người khác thì đọc chưa tới. Nhớ lời Nhan Hồi trong Luận ngữ:”Ngẩng lên nhìn, đạo càng cao vời vợi; dùi mài nghiên cứu, càng thấy vững chắc vô cùng. Mới thấy sừng sững ở trước mặt, bỗng chốc đã biến hóa ở sau lưng.” Thước đo của tu thân không nằm ở số sách đã đọc qua. Nó nằm ở chỗ ta có trở nên điềm tĩnh, công bằng và tử tế hơn với người bên cạnh hay không.

Không phải để trang trí

Có giáo sư buông định nghĩa vui: “Kinh điển là loại sách nhà nào cũng trưng ra ở phòng khách cho sang, nhưng hiếm khi cầm xuống để đọc”.

Ở Mỹ thập niên 1950–60, bộ sách 54 tập gáy da mạ vàng được quảng cáo như liều thuốc chữa “phức cảm tự ti”. Một khảo sát thời đó cho thấy gần 40% người mua hiếm khi hoặc không bao giờ dùng đến. Sách thành đồ nội thất phòng khách. Giới phê bình gọi đó là văn hóa “nửa mùa”. Người Việt có sẵn chữ cho việc này: trưởng giả học làm sang. Xây nhà giả cổ, treo tranh cho sang, nhưng không biết sang khác tốn tiền và lòe loẹt ở chỗ nào.

Kinh điển nhiều khi rất khó và rất chán. Vì thế đọc Kinh điển là một việc cần đầu tư. Còn làm thế nào ư? Có cách, nhưng để dành cho bài khác.

Tóm lại, đọc kinh điển không cho bạn thêm một kĩ năng để ghi vào CV vài tháng sau. Nó làm một việc chậm hơn và căn bản hơn: giúp bạn trở thành một người bạn đồng hành thỏa đáng cho chính mình. Sách thời thượng đọc một lần rồi quên. Sách kinh điển lớn lên cùng người đọc, mỗi lần đọc lại là một tầng nghĩa mới, vì chính ta đã khác. Hơn trăm năm trước, Phan Chu Trinh đặt “khai dân trí” làm bước đầu tiên rồi mới “chấn dân khí” cho tinh thần nó lên, để cuối cùng mới lo các vấn đề “dân sinh”. Ngày nay người ta dễ theo chiều ngược lại, tìm kiếm thông tin để phục vụ “kiếm tiền”, “làm giàu”, “Kiếm việc làm” trước rồi mới để dành “khai trí” sau khi đã no đủ. Nhưng không ai cấm ta vừa khai trí vừa lo dân sinh. Giữa bộn bề công việc, ta vẫn có thể dành ra thời gian để đọc sách, lựa chọn Kinh điển để ta được sống trong một không gian khác. Chưa kể, thời này là của tri thức, của trí tuệ. Khai trí cũng là nạp nguyên liệu để làm ăn, để sáng tạo. Học và làm đi đôi.
Giữa cơn lũ thông tin và trợ lí biết tuốt hôm nay, việc khai trí với Kinh điển là một đường hữu ích, là tham gia hành trình kiến tạo tương lai. Tự mở trí mình ra, bằng cách ngồi xuống với những cuốn sách đã vượt qua thử thách của thời gian. Ta đến với Kinh điển như là đến với thế giới rộng mở, cũng là đến với chính mình.

#KinhĐiển101