Khi nói tới sách kinh điển, dường như ai hay đọc sách cũng biết nó ám chỉ một loại sách không lẫn với những cuốn sách thông thường, có thể kể tên vài cuốn kiểu như Lão Tử Đạo Đức Kinh, Luận Ngữ của Khổng Tử, Cộng Hòa của Plato… Nhưng định nghĩa nó như thế nào thì có khi cũng không để ý nhiều lắm.

Người tiêu dùng thì gọi nó là hàng tuyển.

Vậy ai tuyển?

Có những cuốn do thời gian tuyển, mà lan vào dân chúng ai cũng biết tiếng, rồi cứ thế truyền tai nhau lan mãi ra. Ở bên Tây thì ai cũng biết Plato, bên Đông ai cũng nghe danh Khổng Tử nên đều nghe tên một chút. Ở Việt Nam quãng 30 năm trước thì thanh niên tìm đến Tây Du Kí, Hồng Lâu Mộng nhiều không đếm xuể.

Nhưng cũng có nhiều cuốn rất hay và quan trọng, đại chúng lại không biết đến. Do nó khó đọc, hoặc do khó kiếm, hoặc đơn giản là không biết đến sự tồn tại của nó, hoặc do cái gì đó khác nữa. Thế nên sinh ra những người cất công tuyển lựa. Người tuyển chọn thì lựa ra sách tuyển.

Trước đây, người tuyển lựa là người có thẩm quyền. Chọn sách thì phải là đọc nhiều sách và có hiểu biết. Giáo sư Hồ Thích bên Tàu khi được hỏi về danh sách ngắn để tìm hiểu tư tưởng Trung Hoa thì đưa ra danh sách 40 cuốn. Giáo sư Mortimer Adler bên Mỹ thì đưa ra danh sách Great Books để hiểu văn minh phương Tây. Dáo xư Tấn quãng gần 15 năm trước thường xuyên được hỏi học Agile thì đọc sách gì. Các giáo sư phải dùng cả đời đọc sách, hoặc huy động cả dự án triệu đô với hằng năm trời lao động khổ sở để rút ra được đâu là kinh điển giữa bể mênh mông sách vở của lĩnh vực hoặc của toàn bộ một nền văn minh. Ngày nay đơn giản hơn, một chú chatbot sẽ thay thế các giáo sư đưa ra Top 10 này, top 20 kia nhanh chóng.

Các danh sách này đều có chung đặc điểm về một lời hứa tinh tuyển, ngắn nhất, tốt nhất để tiết kiệm thời gian cho người đọc. Mặc dù không phải lúc nào các danh sách này cũng giữ được lời hứa. Tuy vậy, người ta cũng có thể cũng yên tâm khi có trong tay một danh sách đáng tin cậy, tha về cất đấy dùng dần. Sách tuyển mà, cứ tuyển trước, mang về để trong thư viện gia đình, rồi đọc dần chưa muộn.

Tuyển thế nào?

Bằng cách đọc thôi. Phải đọc kĩ và nghiên cứu rất nhiều. Rồi dựa trên một bộ tiêu chí nào đó mà lọc ra. Ngày còn lăn xả với anh em học Agile, tôi chịu khó đọc cho bằng hết sách của các nhà sáng lập môn phái. Rồi lọc ra cuốn nào căn bản nhất, quan trọng nhất mà giới thiệu. Nhập môn thì đọc cái này, trung bình thì cái này, nâng cao thì phải cái này cái kia.

Phàm phải dự án lớn như Great Books, đội của giáo sư Adler phải đọc nhiều lĩnh vực, chắc chắn là rất vất vả. Họ buộc phải có một bộ tiêu chi để tuyển lựa. Đây có thể là tiêu chí vàng cho việc lựa ra cái được gọi là kinh điển (hay các tên khác Sách Vĩ Đại, Sách Lớn, Great Books, Classics, Canon). Trước kết, sách kinh điển phải vượt qua phép thử khắc nghiệt của thời gian và lịch sử; chúng rọi sáng và có ý nghĩa đối với các vấn đề của thế giới hiện đại, chứ không chỉ mang giá trị lịch sử hay mang tính bảo tàng. Kiểu như đọc Luận ngữ để thảo luận về Lễ, nhưng lại thấy nó có tính ứng dụng trong làm ăn kinh doanh, trong làm việc từ xa thời Covid hay trong việc giáo dục đạo đức con trẻ ở trường. Kế đến, tác phẩm kinh điển tập trung thảo luận các ý niệm cốt lõi của nhân loại (như Chân, Thiện, Mỹ, Tự do, Công lý, Đạo đức, Bản thể…). Chúng là khởi phát của tri thức, vì thế gọi là các ý niệm lớn. Sách Lớn thì chứa Ý niệm lớn, thường do những tác giả sáng lập, hoặc những tác giả vĩ đại trên con đường phát triển tri thức của các môn khoa học, các lĩnh vực mà chúng thấy ngày nay cỡ như Plato, Euclid, Newton, Darwin, Hegel, Marx… Thứ ba, kinh điển kết nối người đọc thành một cộng đồng trí tuệ xuyên thời gian, nơi người sau lắng nghe, phản hồi và tranh luận với người đi trước qua hàng thiên niên kỷ. Tạo thành cuộc Hội thoại lớn (Great Conversation) giàu sức sống và ý nghĩa. Những người đọc cùng một loại sách thì có vốn từ, cùng một vốn khái niệm, nói ra là hiểu nhau dễ hơn, nói chuyện cũng dễ “vào hơn” chứ không xảy ra tình trạng ông nói gà bà nói vịt ra sức cãi mà không biết mình nói về cái gì. Trong cái “tộc người” có giáo dục có tính đồng dạng này, người ta tự bảo nhau khiêm tốn khi biết mình mới chỉ đọc Luận ngữ có một lần và chưa từng đọc các “ông khác”; không chém gió lung tung phê phán người này người nọ bất chấp lí lẽ.

Sách Lớn đi kèm Ý niệm lớn, Hội thoại lớn. Nó là một combo có giá trị tham gia vào đời sống tinh thần của cá nhân và cộng đồng. Trước hết nó tạo nền tảng văn hóa cá nhân lên, qua đó nâng chuẩn văn hóa của cả một nhóm người.

Với tính chất xuyên thời gian và đụng phải những vấn đề hệ trọng xuất hiện trong cuộc đời một con người hết lần đến lần khác, kinh điển có giá trị đọc lại nhiều lần, có giá trị giáo dục rất cao. Chúng chứa đựng chiều sâu tư tưởng, sự phong phú, không bị cạn kiệt giá trị sau một lần đọc; mỗi lần đọc lại đều mang lại những phát hiện và nhận thức mới; có tiềm năng khai mở trí tuệ, hỗ trợ phát triển năng lực tư duy, giải quyết vấn đề và tự do suy nghĩ.

Đối với người học (dù còn trên ghế nhà trường, hay đã ra khỏi để vào một ngôi trường “học tập suốt đời” lớn hơn), Kinh điển có thể là sàn tập trí tuệ. Người học bước ra khỏi ồn ào của hiện tại, rèn luyện sự kiên nhẫn, tiếp thu thêm tri thức (có thể cũ người mà mới tinh với ta), mài giũa tư duy phản biện, kỹ năng phân tích và phán đoán để dùng những cái “bất biến” qua thời gian ứng phó với cái “vạn biến” của thời đại.

Nhiề năm nay, Libero đã đưa Great Books vào việc học tập và giảng dạy, và không ngừng nâng cấp. Gần đây nhất chương trình Học cùng Kinh điển, một trong ba học phần của Chương trình Bác nhã năm nay sẽ khởi động việc nâng cấp hệ sinh thái Great Books lên một cấp độ mới với đầy đủ các thành phần học thuật nghiêm túc: Sách kinh điển, CLB đọc sách sâu, Thư viện Great Books, Các khóa học lấy sách kinh điển làm học liệu chính thức, chương trình tập huấn sư phạm GreatBooks (Great Books Facilitation), dịch thuật, sáng tạo dựa trên kinh điển. Cùng nhiều hoạt động nữa để tạo sinh khí cho sinh hoạt xung xuanh kho tàng tri thức của nhân loại. Đây là một nguồn vốn to lớn, chia sẻ cho mọi người khai thác.

Dương Trọng Tấn, 10/2026